ေရွးဘုရင္မ်ားလက္ထက္အစၥလာမ္ဘာသာဝင္မ်ား

ရခုိင္ၿပည္တြင္အစၥလာမ္ဘာသာပ်ံ႕ႏွံ႔ပုံေလ႔လာရာတြင္ရခုိင္ရာဇဝင္ကုိ ေလ႔လာရန္လုိသည္။သုိ႔ၿဖင္႔အက်ဥ္းရုံး

သေဘာၿဖင္႔အေထာက္အထားႏွင္႔တကြ ရွင္းလင္းတင္ၿပသြားမည္။
ဗုိလ္မွဴးမ်ဳိ႕သန္႔(ၿငိမ္း) ေရးေသာ ကစၥပနဒီ မွ ဓညဝတီသစၥာ – (၂၀၀၈ ခု၊စာေပဗိမာန္ဆုရ စာအုပ္) ကုိ ကုိးကားထားၿပီး ေဘးတြင္စာမ်က္ႏွာႏွင္႔ တကြေဖၚၿပေပး ထားပါသည္။
ရခုိင္မ်ဳိးရုိးဗီဇဆင္းသက္ပုံကုိထင္ေၾကးေပးရာတြင္ မြတ္ဆလင္တုိ႔ကရခုိင္ကုိ ေမာဂ္(Magh)ဟု ေခၚ သည္ ရခုိင္တုိ႔သည္ အေရွ႕ မဇၥ်ိ မေဒသ မွဆင္းသက္ လာသူ မ်ားၿဖစ္ၿပီး ရခုိင္ နယ္ေၿမ သုိ႔ဝင္ လာခဲ႔ သည္ ဟုဆုိ သည္။ အိႏၵိယသားတုိ႔က ရခုိင္ၿပည္ ကုိအာရကန္ ဟုေခၚ သည္။ သာကဋ ဘာသာ အရ အာရကၡ မွဆင္းသက္ သည္ဟု ဆုိသည္။ ၁၅ ရာစု ခန္႔ က ရခုိင္ၿပည္ကုိ အာဂ်ာရီ (Argyre)ေခၚခဲ႔ ရာ လက္တင္ ဘာသာအရ ေငြၿမဟုအဓိပၸါယ္ရသည္။(စာ-၈၂)
ဓညဝတီဆုိသည္မွာ ဆန္ေရစပါးေပါမ်ားၿခင္းၿဖစ္၍ ရခုိင္ၿပည္တြင္ ဆန္ေရစပါးေပါမ်ား သၿဖင္႔ ရခုိင္ၿပည္ ကုိ ဓညတီဟုေခၚဆုိၿခင္းၿဖစ္သည္။
ဓညဝတီေခတ္ မာရယုမင္းလက္ထက္ကပင္ သမုိင္းေၾကာင္းၾကီးခဲ႔သည္။မာရယုမင္း သည္ ဘီစီ ၃၃၂၅ တြင္ထီးနန္းစံခဲ႔ရာ ၆၂ ႏွစ္ၾကာခဲ႔သည္ ဟုဆုိသည္။ ဓညဝတီေခတ္သုံးေခတ္ ရွိခဲ႔သည္။ မာရယု မင္းမွစ ၍ ႏွစ္ေပါင္း ၁၈၁၈ ႏွစ္ ၊ဒုတိယဓညဝတီ၉၂၇ ႏွစ္ၾကာခဲ႔သည္။ ဘီစီ ၅၈၀ တြင္ စႏၵသူရိယမင္း က တတိယဓညဝတီ စတင္ ထူေထာင္ခဲ႔သည္။(စာ-၁၁၇)
ေဝသာလီေခတ္ကုိ ေခတ္ကုိတည္ေထာင္ေသာမင္းမွာ မဟာတုိးစၿႏၵာ ေခၚ ငဒြင္းစၿႏၵာ ၿဖစ္သည္။ ေအဒီ ၃၂၇ တြင္ထီးနန္းစံခဲ႔သည္။(စာ-၁၂၈)
ရခုိင္ၿပည္ ေၿမာက္ဦး ေအဒီ ၁၄၃၀ မွ ေအဒီ ၁၅၃၁ ထိႏွစ္ေပါင္း ၁၀၁ ႏွစ္ ဘုရင္ မင္းေစာမြန္ တည္ ေထာင္ သည္။ ဒုတ္ယေၿမာက္ဦေခတ္ကုိ ေအဒီ ၁၅၃၁ မွ ၁၆၃၈ ထိ ႏွစ္ေပါင္း ၁၁ရ ႏွစ္ မင္းဗာၾကီး က တည္ေထာင္ သည္။ တတိယေၿမာက္ဦးကုိ ေအဒီ ၁၆၃၈ မွ ၁၇၈၄ ထိ ႏွစ္ေပါင္း ၁၄၆ ႏွစ္ နရပတိမင္းၾကီးက ထူေထာင္သည္ဟု ေခတ္ သုံးေခတ္ကုိ ကဗည္းေရးထုိး မွတ္တမ္းတင္ ထား သည္ ကုိေတြ႔ရ သည္။ေၿမာက္ဦးေခတ္ စုစုေပါင္ စုစုေပါင္း ၃၅၅ ႏွစ္ၾကာ ခဲ႔ သည္။
ေၿမာက္ဦးေခတ္တြင္ ဒုတိယေၿမာက္ဦးေခတ္က အင္အားအၾကီးမားဆုံးၿဖစ္သည္။ မင္းဗာၾကီး လက္ထက္ မင္းရာဇၾကီးအထိ ေရတပ္ အင္အား၊ၾကည္းတပ္အင္ အားၾကီးမားၿပီး ဘဂၤလား ၁၂ ၿပည္နယ္ ကုိေကာင္း စြာ အုပ္ ခ်ဳပ္ နဳိင္ ခဲ႔သည္။ေၿမာက္ဦးကုိ အင္းဝ ဘုရင္ ဘုိး ေတာ္မင္း တရား ၏ သားေတာ္ အိမ္ေရွ႕ ဥပရာဇ တုိက္၍ ပ်က္ စီး သြားခဲ႔သည္။ ရခုိင္ သကၠရာဇ္ ၇၉၂ (ေအဒီ ၁၄၃၀) မင္းေစာမြန္ စတင္တည္ေထာင္ခဲ႔ေသာ သက္တမ္း သည္ မင္းဆက္ ၄၈ ဆက္ ရွိၿပီး ေအဒီ ၁၇၈၅ ခု မွာ ပ်က္စီး သြားခဲ႔သည္။(စာ ၂၃၃-၂၃၄)
ေၿမာက္ဦးၿမဳိ႕၏ထူးၿခားခ်က္ကား ကုလားမြတ္ဆလင္မ်ားေနၿခင္းၿဖစ္သည္။ဤသုိ႔ၿဖစ္ရၿခင္း က လည္း အ ဆန္း မဟုတ္ေပ။ဒုတိယေၿမာက္ဦးေခတ္တြင္ ဘဂၤလား ၁၂ ၿပည္နယ္ကုိ ၿပန္လည္ တုိက္ ခုိက္ သိမ္း ပုိက္ ရာ`၌ စစ္သူၾကီးဓမၼေဇယ်သည္ ကုလားၿပည္မွ ကုလားဘုရင္ႏွင္႔တကြ သုံ႔ပန္း တုိ႔ကုိ ဖမ္းဆီး ခဲ႔ရာတြင္ မြတ္ဆလင္ (၁၀၀၀၀) ကုိ ဆင္စာၿမင္းစာရိတ္အစု၊ မြတ္ဆလင္ (၂၀၀၀) ကုိ ဝါးခုတ္၊သစ္ခုတ္ အစု၊ မြတ္ဆလင္ (၁၀၀၀) ကုိလယ္လုပ္၊ မြတ္ဆလင္ (၁၀၀၀၀) ကုိဟင္းသီးဟင္ရြက္၊ ငရုတ္၊ၾကက္ သြန္၊ကြမ္း ဆက္အဖြဲ႔အစု မြတ္ဆလင္ (၂၀၀၀) မိဖုရား၊သားေတာ္၊ သမီးေတာ္မ်ား၊ အိမ္ ၌ ေရခပ္၊ထင္းခြဲ၊ မြတ္ဆလင္(၂၀၀၀) ေလးကုိင္းစစ္သည္၊ မြတ္ဆလင္ (၁၀၀၀) ရက္ကန္းရက္မြတ္ဆလင္  (၁၀၀၀) ယာဥ္ထမ္း၊မြတ္ဆလင္  (၁၀၀၀)ဆားခ်က္၊မြတ္ဆလင္ (၁၀၀၀)ၿမိဳ႔တြင္းၿမဳိ႕ၿပင္ အမွဳိက္ က်ဳံး၊ သန္ရွင္းေရး စသည္ၿဖင္႔ ကုလားစုစုေပါင္း (၄၇၅၀၀) ဦး ဖမ္းဆီးလာကာတာဝန္ခြဲေဝ အပ္ ႏွင္း ေပးခဲ႔ သည္ ဟုေရးသား ေဖၚၿပ ထားသည္။(စာ ၂၅၇-၂၅၈)
ေရွ႕ေခတ္ဘုရင္မင္းၿမတ္က ဘာသာေရးေသြးခြဲမွဳ မရွီလြတ္လပ္စြာကုိးကြယ္ခြင္႔ၿပဳသၿဖင္႔ ဗုဒၶ ဘာ သာ မ်ား အၿပင္ မူဆလင္ ဘာသာဗလီမ်ားထြန္း ကားခဲ႔သည္။ထုိအၿပင္ဘုရင္တပ္တြင္ ကမန္မ်ဳိး ႏြယ္စု တုိ႔သည္   ေလးကုိင္း စစ္ သည္ မ်ားအၿဖစ္လည္းေကာင္း၊ ဒုိင္းနက္တုိ႔သည္ ဒုိင္းကာ စစ္သည္ အၿဖစ္ လည္းေကာင္း ဖြဲ႔စည္း ထား ခဲ႔ေလ သည္။ကမန္တုိ႔သည္ မူဆလင္ဘာသာကုိ ကုိး ကြယ္ ၾက သည္။ထုိ႔ေၾကာင္းပင္ ပုဏၰားကြ်န္း၊ ဖရုံကာကြ်န္း၊ စစ္ေတြ၊ ရေသ႔ေတာင္၊ ဘူးသီး ေတာင္ ခရီးတစ္ ေလွ်ာက္ ကုလားတုိ႔ အေၿခ အၿမစ္မ်ဳိးစုံၿဖင္႔ ေနထုိင္စားေသာက္လုပ္ကုိင္ ေန သည္ကုိေတြ႔ခဲ႔ ရေလ သည္။(စာ ၂၅၈)
(ကုိးကား ။ ။ကစၥပနဒီမွ ဓညဝတီသစၥာ – ၂၀၀၈ ခု၊စာေပဗိမာန္ဆုရ စာအုပ္)(သုတပေဒသာ – ဝိဇၨာ)ဆုရ။ ပထမအၾကိမ္ ထုတ္ေဝသည္႔ခုႏွစ္ ၂၀၁၀ ဇႏၷဝါရီလ။ (စာေရးသူ ကေလာင္အမည္ ေမာင္မုိးယံ ၊ မူရင္းအမည္ ဗုိလ္မွဴးမ်ဳိ႕သန္႔(ၿငိမ္း)။စာေပဗိမာန္ စာတည္းမွဴးက မွတ္ပုံအမွတ္ ၀၇၄၉၂ ၿဖင္႔ ပုံႏွိပ္၍ မွတ္ပုံတင္အမွတ္ ၀၃၉၁၁ ၿဖင္႔ထုတ္ေဝသည္။
ရမ္းၿဗဲ ေတာင္ေက်ာင္းဆရာေတာ္ ေရး ရခုိင္ရာဇဝင္သစ္ ပထမအုပ္စတုတၳတြဲ ၊ စာမ်က္ႏွာ ၃၅၁/ ၃၅၂/ ၃၅၃ မုိ႔တြင္ ငႏွလုံမင္း(၁၂၃၄ – ၁၂၃၇)လက္ထက္ ကုလားၿပာည္ကုိစစ္ထုိးရာ သုံ႔ပန္းအၿဖစ္ (၄၇၅၀၀) ဦး ေခၚလာၿပီး မင္းသုံး၊မိဖုရားသုံး၊မင္းသားသုံး၊မင္းသမီးသုံး မွဴးမတ္သုံး အတြက္ အသီးသီး အစုႏွင္႔ ခြဲေတာ္မူ သည္။ ဤကားဓညဝတီအေရးေတာ္ပုံ`၌ပါေသာ ငႏွလုံမင္း အေၾကာင္း တည္းဟု ေရး သားေဖၚၿပ ထားသည္။
Francois Bernier ၏မွတ္တမ္းႏွင္႔ Father Delaunoite ၏ Catholic encyclopedia အရ ၁၆၂၁ မွ ၁၆၂၄ ခုွႏွစ္အတြင္းဖမ္းဆီးေခၚေဆာင္လာသူမ်ားမွာ (၄၂၀၀၀) ေလးေသာင္းႏွစ္ေသာင္း ရွိ သည္ဟု ဆုိ၏ ဆာအာသာဖယ္ယာက ဖမ္းဆီးေခၚေဆာင္လာသူဦးေရးသည္ ရခုိင္ၿပည္ စုစုေပါင္း လူဦး ေရး၏ ၁၅ % ရွိသည္ ဟု ဆုိထားသည္။ ရခုိင္ဘုရင္ကထုိဖမ္းဆီးယူလာေသာလူထဲတြင္ အတတ္ပညာ ရွင္ ၿဖစ္ သူ ေလးပုံတစ္ပုံ ခန္႔ကုိယူ ထားၿပီး က်န္လူမ်ားကုိ တစ္ဦးလွ်င္ (20 Rs မွ 70 Rs ၿဖင္႔ )ေစ်းတင္ ေရာင္း ခ် ခဲ႔သည္။ ထုိဖမ္းဆီးကြ်န္မ်ားကုိ လက္ဖဝါးေဖါက္ၿပီး ၾကိမ္လုံးၿဖင္႔ခ်ည္ေႏွာင္ကာ ၾကက္၊ငွက္ ကဲ႔ သုိ႔ သေဘၤာ ကုန္တြင္း ထဲ ထည္႔သြင္းၿပီး သယ္ေဆာင္ လာခဲ႔သည္ဟုဆုိ၏။
(Harvey,Outline of Burmese History Page, 94
မင္းဘာၾကီး ခရစ္၀ကၠရာဇ္(၁၅၃၁ – ၁၅၅၃) ႏွင္႔ မင္းရာဇၾကီးတုိ႔လက္ထက္က ေသာင္းထီး ကြ်န္းမွ ကုလားေလးေထာင္စီ ဖမ္းဆီးေခၚလာခဲ႔ေၾကာင္း၊ မင္းရာဇာ ပဲခူးသုိ႔ စစ္ခ်ီခဲ႔ရာတြင္ ကုလား မြတ္ဆလင္ သူရဲေကာင္း ၅၀၀၀၀ (ငါးေသာင္း) သားေတာ္ အိမ္ေရွ႕မင္းသား မင္းခေမာင္း ပုိေမာ္တင္ ေခ်ာင္း၊ သံလွ်င္ၿမဳိ႔သုိ႔  စစ္ခ်ီေလသည္ဟု ပါရွိသည္။
ေမာရစ္ေကာလစ္ေရး ဒုတိယတြဲ စာမ်က္ႏွာ ၁၂ တြင္ (ထုိ႔ေၾကာင္းရခုိင္ၿပည္သည္ ပထမႏွစ္ (၁၀၀၀) အတြင္းကုလားမင္းမ်ား အဆက္ဆက္ အုပ္ခ်ဳပ္ခဲ႔သည္) ဟူ၍လည္းကာင္း၊စာမ်က္ႏွာ (၁၃) တြင္ ခရစ္ ၉၅၇ ခုွစ္ ေနာက္ပုိင္းတြင္ ရခုိင္ရာဇဝင္ စတင္ခဲ႔ေတာသည္ ) ဟု လည္းေကာင္း စံေရႊပု ကဆုိသည္ဟူ၍ လည္းေကာင္း ၊စာမ်က္ႏွာ ၂၁ တြင္ ခရစ္ႏွစ္ ၉၅၇ မတုိင္မီက ရခုိင္ၿပည္သည္ ကုလား ၿပည္တစ္ၿပည္္ၿဖစ္ ခဲ႔သည္ကေတာမွန္ေပ၏ ဟူ၍ လည္းေကာင္း – စသည္ၿဖင္႔ ေဖၚၿပထားသည္ ။
ရခုိင္ၿပည္ကုိ ဟိႏၵဴဘာသာဝင္မ်ားက ေအဒီ ၁ ရာစုမွ ၁၁ ရာစု အထိ ႏွစ္ေပါင္း (၁၀၀၀) ေက်ာ္စုိးမုိး အုပ္ခ်ဳပ္ခဲ႔သည္ဟု ေရးသားထားသည္။
အထက္ပါစာအုပ္၏ေနာက္တစ္ေနရာတြင္ တရံေရာအခါ စစ္ေတြကြ်းန္ကုလားတုိ႔ကုိ ဓါးပုိင္ ၾကီး   ေသာက္ၾကယ္ က ေခၚ၍ ဆုလာဘ္ေပးေၾကာင္း ၊မင္းမသိအမတ္ ၿမဳိ႕သစ္စား ေရႊသဲ သိေစလွ်င္ ထုိ အေၾကာင္း ကုိေလွ်က္ထား ေလေသာ္ဟုပါရွိရာ (ၿပည္႔ရွင္မင္းမဟာရာဇာ လက္ထက္) စစ္ေတြမွာ ထုိစဥ္ ကပင္ ကုလားမြတ္ဆလင္မ်ား ရွိေနေၾကာင္းထင္ရွားေနသည္။
ရခုိင္အမ်ဳိးသားစာေရးဆရာမ်ား၏အထက္ပါမွတ္တမ္းမ်ားအရ ထုိစဥ္က မူဆလင္ဦးေရ အမ်ား အၿပာရွိ သည္ ကုိခန္႔မွန္း နဳိင္ သည္။ ဤ အရပ္ရပ္ မူဆလင္မ်ားသည္ရွဴးဂ်ားမင္းသား ၁၆၆၀ ခုႏွစ္ရခုိင္ သုိခုိလွဳံလာသည္ ကာလ ထက္ အခ်ိန္ကာလ အားၿဖင္႔ ေစာ ေနကုိေတြ႕ရသည္။ ရခုိင္ဘုရင္ ေလးသည္ (ကမန္)တပ္ဖြဲ႔ဝင္ ရွားရွဴးဂ်ား မင္းသား ေနာက္ လုိက္မ်ားထက္ ေရွးက်သူမ်ားၿဖစ္ သည္ ထုိသူတုိ႕ သည္ ယေန႔ရခုိင္မြတ္ဆလင္(သုိ႔မဟုတ္)ရုိဟင္ဂ်ာ မ်ား၏မ်ဳိးဆက္ေဟာင္း (Ancestors) မ်ားသာၿဖစ္သည္။
ရခုိင္ေဒသတြင္ဗုဒၶဘာသာဝင္တစ္ခ်ဳိ႕အစၥလာမ္ဘာသာသုိ႔ကူးေၿပာင္းခဲ႔သည္ဟုဓညဝတီဆရာ ေတာ္ ဦးညာဏ ၏ ရခုိင္ရာဇဝင္ဒုတိယတြဲ စာမ်က္ႏွာ (၁၆၁- ၁၆၂) `၌လည္းေကာင္း၊ ဦးၾကည္ ၿမန္မာ သမုိင္း စာမ်က္ႏွာ (၁၆၀ )`၌လည္းေကာင္း ဦးလွထြန္းၿဖဴ ၏ ေငြစကားရည္လုပြဲစာအုပ္ စာမ်က္ႏွာ (၄၇) တြင္ လည္း   ေကာင္းေရးသားေဖၚၿပထားသည္ကုိေတြ႔ရွိရသည္။
ဤအခ်က္ကုိေထာက္ရႈၾကည္႔လွ်င္ ရခုိင္ၿပည္တြင္ ရခုိင္လူမ်ဳိးမ်ား အစၥလာမ္ ဘာသာကူးေၿပာင္း ကုိးကြယ္ၾကသည္ကုိ အၿငင္းမပြါးးနဳိင္ေပ။ ဘာသာကူးေၿပာင္းကုိးကြယ္ေသာ ရခုိင္မ်ားသည္ ရခုိင္ မူဆလင္ မ်ားသည္။ ယေန႔ ရခုိင္မ်ဳိးတြင္ အစၥလာန္ ဘာသာ မရွိဟု ရခုိင္လူမ်ဳိးမ်ားက ေၿပာဆုိၿခင္းသည္ တမင္္ လုပ္ၾကံ လီဆယ္ၿပီးေၿပာဆုိၿခင္းၿဖစ္သည္။
Maurice Collis ေရးေသာ The Land Of the Great Image အား ဦးလွဒင္က ေရႊရတနာ ေၿမ အမည္ၿဖင္ၿပန္ဆုိေရးသာဘာသာၿပန္ဆုရစာအုပ္၏ စာမ်က္ႏွာ (၁၉၁) တြင္ ေအဒီ ၆၃၀ ခုႏွစ္ က ရခုိင္္ၿပည္ သည္ အိႏၵိယနဳိင္ငံအတြင္းပါဝင္ခဲ႔၍ေနထုိင္ေသာလူမ်ဳိးမ်ားမွလည္း ဘဂၤလားၿပည္ မွလူမ်ဳိး မ်ား ႏွင္႔အသြင္ တူၾက သည္။ ထုိနည္းတူဟိႏၵဴဗုဒၶဘာသာႏွင္႔ဗုဒၶဘာသာ ႏွစ္မ်ဳိးစလုံးၿပဳိင္တူထြန္းကားခ႔ဲ သည္႔အေထာက္ အ ထား မ်ား ရွိသည္ဟုေဖၚၿပသည္။
အိႏၵိယတုိက္ငယ္တြင္အထူးသၿဖင္႔ပါကိစၥတန္ႏွင္႔ဘဂၤလားနယ္တြင္ ဟိႏၵဴဘာသာဝင္ အမ်ားစု သည္ အစၥလာမ္ ဘာသာသုိ႔ကူးေၿပာင္းကုိးကြယ္ရာဘဂၤလားၿပည္နယ္ႏွင္ဆက္စပ္လ်က္ရွိေသာ
ရခုိင္ၿပည္`၌လည္းေၿမာက္ပုိင္း`၌လည္းရခုိင္လူမ်ဳိးဟိႏၵဴဘာသာဝင္အမ်ားစုမွာအစၥဘာသာသုိ႔ကူးေၿပာင္းကုိးကြယ္
လာၾကသည္။ ထုိသူမ်ားမွာရုိဟင္ဂ်ာမ်ားၿဖစ္သည္။
တစ္ခ်ိန္ကၿပည္သည္ဘဂၤလားသစၥာေတာ္ခံအၿဖစ္လည္ူေကာင္း၊ဘဂၤလား(၁၂)ၿမဳိ႔ေခၚ ဘဂၤလား ေဒသ သည္ ရခုိင္ၿပည္၏အင္ပါယာအၿဖစ္သုိ႔လည္းေကာင္း အၿပန္အလွန္က်ေရာက္ခဲ႔ၾကေၾကာင္း History Of Burma ႏွင္႔ သမုိင္းစာအုပ္မ်ားတြင္ေဖၚၿပထားသည္ကုိေတြ႔ရသည္။
မွတ္ခ်က္။ ။ဤသုိ႔ပါလာေသာလူမ်ားသည္ ရခုိင္ၿပည္တြင္အေၿခခ်ေန ထုိင္သြားခဲ႔ သည္။ ၎တုိ႔သည္ ထုိေခတ္ထုိအခါကပင္ရွိေနေသာ (ယေန႔ရခုိင္ၿပည္တြင္ေတြ႔ရွိရေသာ) အစၥလာမ္ ဘာသာ၀င္ မ်ားၿဖစ္ သည္။ ဘဂၤလားက မေန႕ တစ္ေန႔ က ကူးလာ ေသာ နဳိင္ငံၿခား သားဘဂၤလီ လူမ်ဳိး မဟုတ္ေပ။ ရာစုႏွစ္   ေပါင္းမ်ားစြာအရင္ကေရာက္ရွိေနေသာ ရခုိင္မူဆလင္(သုိ႔မဟုတ္) ရုိဟင္ဂ်ာ မ်ားၿဖစ္ေၾကာင္း သမုိင္း အ ေထာက္အထားအရခုိင္လုံေနသည္။
၁၄၀၄-ခု ေလးၿမိဳ႕ေခတ္၌ မင္းေစာမြန္ ဘုရင္လက္ထက္ ရခိုင့္ဘုရင့္ႏိုင္ငံေတာ္ကို ဗမာ ဘုရင္ သိမ္းပိုက္ သျဖင့္ ရခိုင္ဘုရင္ မင္းေစာမြန္သည္ ဘဂၤလားေဒသရွိ ေဂါလ္ေဒသသို႔ ထြက္ေျပး တိမ္းေရွာင္ ခဲ့ရသည္။   ေဂါလ္ကေကာင္း မြန္စြာ လက္ခံခဲ့သည္။ ဘဂၤလားေဂါလ္ ဆူလတန္ဘုရင္၏ အကူအညီျဖင့္ ရခိုင္ထီးနန္း ကို အရယူခဲ့ရသည္။ ေအဒီ ၁၄၃၀-တြင္ ေျမာက္ဦးၿမိဳ႕တည္ ၍ ေျမာက္ ဦးေခတ္ကို စတင္ တည္ေထာင္ ခဲ့ပါသည္။ ေျမာက္ဦးေခတ္တြင္ ရခိုင့္ တပ္မေတာ္၌ အာရပ္မွစစ္ သည္ေတာ္မ်ား၊ ဥေရာပမွ ေပၚတူဂီမ်ားႏွင့္ ဂ်ပန္တို႔ပါ အမႈေတာ္တမ္းခဲ့သည္ကိုေတြ႔ရွိရ သည္။ ယင္းအာရပ္မွစစ္သည္ေတာ္ မ်ိဳးဆက္ အမ်ားစုမွာ သံတြဲ၊ ရမ္းၿဗဲကြၽန္းႏွင့္ ေျမာက္ဦးၿမိဳ႕ပတ္၀န္း က်င္တြင္ ေနထိုင္ၾကပါသည္။ ယင္း တို႔ကို ရခိုင္တို႔က ကမန္ ဟု ေခၚေ၀ၚၿပီး ရခိုင္ျပည္၌ တိုင္းရင္း သား မ်ိဳးႏြယ္စုအျဖစ္ အသိ အမွတ္ျပဳ ထားပါသည္။ ယင္းမူဆလင္ ဘာသာ၀င္ ကမန္တို႔သည္ ရခိုင္ျပည္ ၌ ျပႆနာဖန္တီးျခင္း၊ ရခိုင္တို႔ႏွင့္ ဘာသာေရး အဓိကရုဏ္း၊ လူမ်ိဳးေရးအဓိကရုဏ္း ဖန္တီးျခင္းမ်ိဳးကို လံုး၀ျပဳ လုပ္ျခင္း မရွိဘဲ၊ ရခိုင္ျပည္ ႏွင့္ရခိုင္ လူမ်ိဳး အေပၚ သစၥာရွိရွိျဖင့္ ရခိုင္ တို႔ႏွင့္ ေအးအတူ ပူအမွ် ၿငိမ္းခ်မ္းစြာ ေနထိုင္လာခဲ့ၾကေသာ ကမန္လူမ်ိဳး တစ္မ်ိဳးမ်ားရွိ သကဲ့သို႔ အထက္တြင္ေဖၚၿပခဲ႔ေသာ အစၥလာမ္ ဘာသာကးူေၿပာငး္ေၿ႔ပာင္း ကုိးကြယ္ၾကေသာလူတစ္စုမွာ ယေန႔ရခုိင္ၿပည္တြင္ေခၚ ဆုိေနေသာ အစၥလာမ္ ဘာသာကိုးကြယ္ၾက သည္႔ ရခိုင္မြတ္ဆလင္ တိုင္းရင္းသား သုိ႔မဟုတ္ (ရုိဟင္ဂ်ာ) လူမ်ိဳး မ်ားပင္ၿဖစ္ပါသည္။အထက္ပါ မွတ္ခ်က္ တြင္ရွင္းၿပ သကဲ႔သုိ႔ ရွိေနခဲ႔ သည္။
ျမန္မာႏိုင္ငံအတြင္း အစၥလာမ္ဘာသာ ျပန္႔ႏွံ႔ပုံကုိ ေလ့လာခဲ့ရာ ေအဒီ ၈-ရာစုႏွင့္ ၁၆-ရာစု အတြင္း ပါ႐ွန္း ႏွင့္ အာရဗ္သေဘၤာမ်ား ေရေၾကာင္းသြားလာျခင္းသည္ အေ႔႐ွဖ်ား ပင္လယ္မ်ား တြင္ပင္ လယ္မ်ားတြင္ လႊမ္းမုိး ခဲ့သည္။ ၎ျပင္ ျမန္မာႏိုင္ငံ၏ ေရာင္း၀ယ္ေရးစခန္း မ်ားသုိ႔ လည္း ပါ႐ွန္ႏွင့္ အာရဗ္ကုန္သည္တုိ႔ အေျခ ခ် ေနထိုင္ခဲ့သည္။ ေအဒီ ၁၆၆၀ တြင္ အိႏၵိယ ျပည္ ၌ ႐ွာဂ်ဟန္ ဘုရင္ ကြယ္လြန္ခဲ့ရာ သားေတာ္ ႐ွာ႐ႈဂ်ာ သည္ ေနာင္ေတာ္ ၾသရန္အဇစ္ႏွင့္ နန္းလုခဲ့ရာ အေရးနိမ့္ သျဖင့္ ရခိုင္ဘုရင္ စႏၵသုဓမၼမင္း (၁၆၅၂-၁၆၈၄) ထံ အကူအညီေတာင္း ခုိ၀င္လာခဲ့သည္။ စႏၵသုဓမၼ မင္းအား ကတိ မတည္ဟုဆုိရာ ႐ွာ႐ႈဂ်ာက ပုန္ကန္ ခဲ့ရာ ႐ွာ႐ႈရ်ာက်ဆုံးခဲ့ၿပီး သူ၏ အေျခြအရံမ်ား ကမန္ (ေလး သည္ေတာ္)တုိ႔အား ရခိုင္ ဘုရင္၏ ကုိယ္ရံေတာ္ တပ္ဖြဲ႕ ခန္႔ထားခဲ့သည္။
စႏၵ၀ိဇယ (၁၇၁၀-၁၇၃၁)လက္ထက္က်မွ ထုိကမန္တုိ႔အား ႏွိပ္ကြပ္ခဲ့သည္။ မ်ားစြာ ေသာ ကမန္ တုိ႔အား ရမ္းၿဗဲ ကၽြန္း၊ စစ္ေတြအနီး သင္းဂနက္၊ သာယာကုန္းေက်း႐ြာမ်ားသုိ႔ ပုိ႔ထားခဲ့သည္။ ရခိုင္ ျပည္နယ္ ကမန ္မြတ္ စလင္မ္ တုိ႔အျပင္ စစ္ေတြၿမိဳ႕ အေ႔႐ွပိုင္းေဒသ မ်ား၊ ရမ္းၿဗဲကၽြန္းႏွင့္ သံတြဲ တစ္၀ိုက္တြင္ တုိင္းရင္းသားျဖစ္ၾက ေသာ အစၥလာမ္ဘာသာ ကုိးကြယ္သည့္ ရခိုင္မ်ား အႏွံ႔အျပား႐ွိ ေနသည္။
၁၅၃၉ ေအဒီတြင္ တပင္ေ႐ႊထီး ပဲခူးကုိ တိုက္ခိုက္ခဲ့စဥ္ ၁၅၉၉ ေအဒီတြင္ ေတာင္ငူဘုရင္ ပဲခူးကုိ တိုက္ ခိုက္ခဲ့စဥ္တြင္ ဖမ္းဆီးရမိေသာ မြတ္စလင္မ္မ်ား ၁၅၄၇ ေအဒီတြင္ တပင္ေရႊထီး ၿမိဳ႕ေဟာင္းၿမိဳ႕ ကုိ ၀င္တိုက္ ခဲ့စဥ္ ႏွင့္ ၁၇၀၇ ေအဒီတြင္ စေနမင္း၏ အရာ႐ွိမ်ား သံတြဲကုိ တုိက္ခိုက္ခဲ့စဥ္ ဖမ္းဆီးရမိခဲ့ ေသာ မြတ္စလင္မ္မ်ား၊ ၁၆၁၃ ေအဒီတြင္ အေနာက္ဘက္လြန္မင္း သန္လ်င္ကုိ တိုက္ခိုက္ခဲ့စဥ္ သန္ လ်င္ၿမိဳ႕ က်ၿပီးစအခါ ဒီဗရစ္တုိ၏ ေနာက္လိုက္ မြတ္စလင္မ်ား (သုိ႔မဟုတ္) စစ္ပြဲၿပီးစ အခ်ိန္ေနွာင္း မွ ေရာက္ ႐ွိလာေသာ သေဘၤာ မ်ားမမြတ္စလင္ မ်ားအား ေ႐ႊဘုိခ႐ိုင္၊ ေျမဒူး၊ စစ္ကိုင္းခ႐ိုင္၊ ပင္းယႏွင့္ ခံလူး၌ လည္းေကာင္း၊ ေက်ာက္ဆည္ခ႐ိုင္ လက္ပံ၌ လည္း ေကာင္း၊ ရမည္းသင္းခ႐ိုင္ ယင္းေတာ္ တုိ႔၌လည္းေကာင္း ေနရာခ်ထားခဲ့ ေၾကာင္းေတြ႕ ရသည္။
ဘုိးေတာ္ဘုရားလက္ထက္ ျမန္မာသကၠရာဇ္ ၁၁၆၃-ခုႏွစ္ (၁၈၀၁ ေအဒီ) နယုန္လျပည့္ေက်ာ္ ၂-ရက္ တြင္ ေ႐ႊတိုက္ပုရပိုက္မွ ေက်ာက္တစ္လုံးကုိ ဗုိလ္မင္းရဲလွ ေက်ာ္ထင္ ေရးကူးေသာ စစ္တမ္း တြင္ ျမန္မာသကၠရာဇ္ ၁၀၆၀ မွ ၁၀၇၆ အထိ နန္းစံေသာ အင္း၀ စေနမင္း လက္ထက္တြင္ ရခိုင္ဘက္မွ ၀င္ ေရာက္လာေသာမြတ္စလင္ ၃၀၀၀ ေက်ာ္အား ျမန္မာသကၠရာဇ္ ၁၀၇၀ (၁၇၀၉ ေအဒီ) တြင္    ေအာက္ ေဖာ္ျပပါ ၁၂-ေနရာ ၌ ေနရာခ်ထားခဲ့ ေၾကာင္းေတြ႕ရသည္။

(၁) ေတာင္ငူ (၂) ရမည္းသင္း (၃) ေညာင္ရမ္း (၄) ယင္းေတာ္ (၅) မိတၳီလာ (၆) ပင္းတလဲ (၇) တဘက္ဆြဲ (၈) ေဘာဓိ (၉) သာစည္ (၁၀) စည္ပုတၱရာ (၁၁) ေျမဒူး (၁၂) ဒီပဲယင္း စသည္တုိ႔ တြင္ ျဖစ္သည္။

အ ထက္ ေဖာ္ျပ ပါ အတုိင္း အစၥလာမ္ဘာသာ၀င္တုိ႔သည္ အာရဗ္သေဘၤာမ်ားပ်က္၍ ၀င္ေရာက္ေန ထိုင္ ခဲ့ျခင္းျဖင့္ လည္းေကာင္း၊ အာရဗ္ပါ႐ွန္ကုန္သည္မ်ား ကူးသန္း ေရာင္း ၀ယ္ ေရး စခန္း မ်ား ဖြင့္လွစ္ ခဲ့ျခင္းျဖင့္လည္း ေကာင္း၊ ေရၾကည္ရာ ျမက္ႏုရာ သုိ႔ ေ႔႐ႊေျပာင္းေနထိုင္ ခဲ့ျခင္းျဖင့္ လည္းေကာင္း ပ်ံ႕ႏွံ႔လာ ခဲ့ေၾကာင္း သိ႐ွိရသည္။

ကုိးကားေသာ က်မ္းစာအုပ္မ်ား

(1)- Edward Alia, The Arab page – 5
(2)-က (Mosheyegar, The Muslim Of Burma page-10 -1972)
-ခ ေဒၚၾကည္ဝင္း၏ၿမန္မာနဳိင္ငံၿပည္ပကုန္သြယ္ေရး သုေတသနစာတမ္း၊ ၁၉၆၆ ခု သုေတသန ညီလာခံ
-ဂ- ၿမန္မာသမုိင္းအေၿခၿပ၊ပထမတြဲ ၊မဆလ .ဌာနခ်ဳပ္၊ စာ- ၁၉၆၊
-ဃ-D.G.E Hall,Burma,1950, page-51
3(3)-ေဒါက္တာခင္ေမာငညြန္႔၏(၁၆-၁၇) ရာစု ေပၚတူဂီ-ၿမန္မာဆက္ဆံေရးတကၠသုိလ္ ေငြရတုသဘင္ဂ်ာနယ္။
(4)-a- Dr. Abul Fazl,Anin Akhare (trns:H,Blochan,Culcutta,(1873-1877)
- b-Mirza Nathan,Bahristan Ghaibi,( trns: M Borah Gauhati,1936
- c-Shiha buddin Ahmed,Faty Barria( trans: J.N.Sarkar,Bodlein Librry,Oxford)
(5)- (Dr.S.BN.Kanungo ,The History Of Chattagong Vol,1, page 132)
(6)- (Elliot and dowson,page-73 , History OfIndiatold by its own Historian)
(7)- (ၿမန္မာဓန မဂၢဇင္း ၊၁၉၉၉ ခု ဇြန္၊ဇူလုိင္ ထုတ္ ႏွင္႔ ကလ်ာ မဂၢဇင္း ၁၉၉၄ ခု ၾသဂုတ္လထုတ္ ေဒါက္တာသန္းထြန္း၏ (ေၿမာက္ပုိင္းကုန္သြယ)ဖြံ႔ၿဖဳိးတုိးတက္ ေရးေဆာင္းပါး) မွာအထက္ပါ ပထဝီဆရာ သမုိင္းဆရာမ်ားအားကုိး ကားတင္ၿပသည္။)
(8)- Sir H . Yule In the Procceding of society Nov. 1832)
(9)- Dr. Kanungo,History of Chattagong, Vol.1 /1979
(10)- ( C-H MOND AF Narary : The Dcca Review Page , 35)
(11)- (သာသနာေရာဝါထြန္ေစဖုိ႔ ၊ နဝတ အစုိးရထုတ္ စာ-၆၇)
(12)- ( Dr. S.B Kanaungo Vol- 1, Page 233, 234)
(13)- History ofBurma, Sir Ather Phyre ,Page-172
(14)- (က) -ဗုိလ္မွဴး ဘရွင္ ၏ အေနာ္ရထာ အယင္ကၿမန္မာနဳိင္ငံ၊
- (ခ)- နဳိင္ငပန္းလွ၏ Working People Daily ပါေဆာင္းပါး၊ ၃၁ – ၁- ၁၉၇၃ ။
(15)- (Dr.S.B Kanungo, History ofChittagong, Vol. -1
(16)- (Dr.S.B Kanungo, History ofChittagong, Charter-11,Section-3
(17)- Asiatic Research, Calcutter,Vol-5,1881
(18)- Bangla Distric Gezetter,Chittagong,Page-115 AD-1798
(19)- Dr.S.B Kanungo, History ofChittagong,page-22,23 (1979)
(20)- ေဒါက္တာေအးခ်မ္း၏ ၁၉၇၅- ၇၆ ရခုိင္တန္ေဆာင္မဂၢဇင္းအမွတ္(၁၄) ေဆာင္းပါး
(21)- (ရန္ကုန္အေရွ႕ပုိင္းတကၠသုိလ္ ၂၀၀၃-၂၀၀၄ ႏွစ္ပတ္လည္မဂၢဇင္း စာ၊ ၈၁-၈၄ တြင္ေဆာင္းပါး ေရးသူ ေဒၚစန္းစန္းဝင္း၊တြဲဖက္ပါေမာကၡ၊အေရွ႕ပုိင္းဌာန)
(22)- (ရခုိင္ၿပည္ ဗုိလ္မွဴးထြန္းေက်ာ္ဦး(ၿငိမ္း)လက္စဲြ စာေစာင္-အတြဲ ၆ ၊ခြင္႔ၿပဳမိန္႔ အမွတ္ နသ/ ၀၆၆-၁၉၉၀(စာမ်က္ႏွာ -၂၉)